سرزمين جنگل و باران , برنج و نوغان , بستر رودهاي خروشان و پهنه رويش بنفشه ها , پامچالها , نيلوفرهاي آبي و زيستگاه قوها و مرغابي ها و هزاران گياه چشم نواز و زيبايي هاي بيشمار ديگر . جايي كه جلگه و دريا و كوهستان روي در هم مي سايند و شب و روز امواج خروشان دريا بر ساحل و ماسه زارهاي آن بوسه مي زنند. سرزميني سرشار از حيات و مملو از نشاط كه طبيعت سحرانگيز آن به همان نسبت كه مايه پويش است و سختكوشي , الهام بخش آرامش است و نيروبخش انديشه و خلاقيت . گيلان , منطقه سرسبز و دل انگيز شمال ايران كه تكيه به كوههاي البرز زده و آبهاي خزر به پايش مي ريزد در دوران زندگي خود همواره بدين شكل كه امروز مي بينيم نبوده و حتي طبيعتش هم نتوانسته است شكل نخستين خود را حفظ كند . سرزمين سبز شمال در طول تاريخ كهن خويش كه گاه و بيگاه بسان كانوني از آتش به پيكر سرد و بيروح ايران گرمي بخشيده و نام آوران آن در سايه شوريدگي و عشقي كه به سرزمين خود مي ورزيده اند بپا مي خاستند و داغ بد نامي از چهره اش مي زدودند .
 

ازدوران باستان

سابقه تقسيمات كشوري ايران به قرن پنجم پيش ازميلاد مسيح ( دوره فرمانروايي سلسله هخامنشي ) ميرسد . اولين تقسيمات كشوري، توسط داريوش اول ( 521 - 485 ق. م ) انجام گرفت ، كه قلمرو پادشاهي ايران شامل تمام منطقه خاورميانه ، خاور نزديك و آسياي مركزي بوده است . داريوش اول اين منطقه وسيع را به 30 قسمت بر مبناي حدود جغرافيايي و ويژگيهاي نژادي و قومي تقسيم و براي هر قسمت فرمانروا و حكمراني به عنوان ( خشتروپان ) يعني شهربان انتخاب كرد . با توجه به كتبه هاي رسمي پادشاهان پارس ، سرزمين كادوسيان و كاسپيان ( گيلان و ديگربخشهاي سواحل درياي خزر )جزو سرزمينهاي تابع هخامنشيان نبوده است .

گيلان قديم

گيلان قديم به دو بخش عمده بيه پس و بيه پيش تقسيم مي شد . در لهجه محلي بيه به رودخانه يا ساحل رودخانه اطلاق مي شده . و منظور از رودخانه همانا سفيدرود مظهر بركت و زايندگي بوده است . رشت و لاهيجان در طول زمان بترتيب پايتخت دو قسمت بيه پس و بيه پيش بوده اند كه البته در مقطعي از زمان فومن بعنوان مركز بيه پس شناخته مي شده است . در قرن چهارم هجري ( قرن دهم ميلادي ) و يا دوره اي كه خاندان بويه در اوج قدرت بوده اند تمام گيلان و همچنين ولايات كوهستاني مشرق و طول ساحل درياي خزر ( طبرستان گرگان و قومس ) ضميمه ولايت ديلم بوده ولي در دوره هاي اخير ولايات شرقي از آن مجزا شد . نام ديلم بعدها در اثر عدم استقلال از بين رفت و دشتهاي دلتاي سفيدرود نام خود را به مجموعه نواحي مجاور داد , و سراسر به نام گيلان خوانده شد . اما به طور دقيق گيلان نام منطقه ساحلي بوده و به مناطق كوهستاني مشرف بر آن , نام ديلمان اطلاق مي شده است. در اعصار مختلف ديده مي شود كه اين نام گاهي به يكي و گاهي به ديگري تعلق مي گرفت , و منظور از آن سراسر نواحي ساحلي جنوب غربي درياي خزر بوده است. گيلان بيه پس شامل چهار شهر بزرگ بود كه هر يك معمولا امير مستقلي داشت كه بر شهر و تمام نواحي اطراف آن حكومت مي كرد. فومن در مركز اين منطقه و مجاور كوهستان ها قرار داشت. در سمت مشرق به طرف دريا شهر تولم واقع بود. گسكر در مجاورت ولايت فومن و رشت واقع شده و كمي از ساحل دريا فاصله داشت. از نظر مذهبي تمام ساكنان اين منطقه حنبلي مذهب بودند. گيلان از نظر فراواني باران و رودهاي متعددي كه آن را آبياري مي كرد مشهور بود . به استثناي خرما , آلوزرد و نيشكرقند , درخت ميوه در آن به مقدار فراوان مي روييد. مركبات را از مازندران به اين منطقه مي آوردند . شهرهاي گيلان در اطراف خود حصار نداشتند ولي پادشاهان قلعه هاي مستحكمي در آن بنا كرده بودند . تمام ساختمان ها از آجر بود . فرش خانه ها مانند خانه هاي بغداد از آجر و بام ها لته پوش و بعضي از بامها نيز گاليپوش بود . لازم به توضيح است كه لته قطعات تخته به ابعاد 30در20سانتيمتر است و گالي از ساقه برنج گرفته مي شود كه به آن كولش هم مي گويند. و اما دو قوم كاس و خزه كه تاكنون شايد كمتر به آنها پرداخته شده باشد و بخصوص خزه ها كه عليرغم تسلطي كه در بيشتر اوقات بر درياي خزر داشتند و اصلا همانگونه كه پيداست نام اين دريا نيز از اين قوم گرفته شده است به جرأت مي توان گفت كه براي اكثر مردم گيلان ناشناخته اند . كاس ها نيز همچون خزه ها قومي جزيره نشين بودند و مردان و زنان زيباروي آنها كه داراي چشماني به رنگ دريا و آسمان و موهايي بلوند بودند با دريا پيوندي نا گسستني داشتند . در اينجا بد نيست به نكته اي اشاره شود و آن اينكه در حدود قرن شانزدهم ميلادي يعني هنگامي كه كاس ها بر درياي خزر تسلط داشتند _ البته اين سلطه به تناوب با خزه ها عوض مي شد _ گروهي شرق شناس براي تهيه نقشه هاي جغرافيايي به كناره هاي اين دريا كه آنزمان درياي كاس شده بود آمدند و بدينترتيب نام پهناورترين درياچه روي زمين را كاسپين نهادند و هنوز هم اين دريا نزد اروپاييان به اين نام خوانده مي شود . از كاس ها اكنون نيز مردان و زنان چشم آبي بجاي مانده اند .

گويش 

لهجه گيلاني مشتمل بر دو گويش گيلكي و تالشي مي باشد . گويش گيلكي نيز بنوبه خود به دو بخش متمايز در دو ناحيه غربي ( بيه پس ) و شرقي ( بيه پيش ) تقسيم مي شود : يكي گويش رايج در رشت , بندر انزلي , لشت نشا , صومعه -سرا , كوچصفهان , فومن و شفت و ديگري گويش رايج در آستانه اشرفيه , لاهيجان , لنگرود , رودسر , چابكسر , سياهكل و ساير شهرهاي واقع در شرق گيلان . البته لهجه هر يك از شهرهاي مستقر در نواحي غرب يا شرق ضمن اينكه ساختار مشتركي با ديگر شهرهاي هم گروه خود دارند تفاوتهايي نيز در طرز تلفظ بعضي لغات و بخصوص افعال با آنها دارا مي باشند . اما در هنگام تحقيق و بمنظور جلو گيري از پراكندگي نظرها و تعدد لهجه ها , گويش رايج در رشت معيار بررسي و پژوهش زبان گيلكي است . گويش تالشي نيز در نواحي ماسال , شاندرمن , اسالم , تالش , تالش دولاب و حتي در انزلي و فومن و برخي بخشهاي غربي رايج است . البته گالشي نيز گويشي برگرفته شده از تالشي است كه ساكنان كوهپايه هاي غربي گيلان به آن تكلم مي كنند . لازم به توضيح است كه برخي از ساكنان كنوني شهرستان رودبار وكوهپايه هاي اطراف آن را مهاجرين كرد تشكيل مي دهند و بديهي است كه گويش رايج آنها كردي است . همچنين در ساليان اخير با مهاجرت مهاجرين ترك زبان كه عمدتا از استان اردبيل وارد استان گيلان شده اند لهجه تركي نيز در برخي شهرهاي گيلان نظير تالش و بندر انزلي و حتي رشت رواج دارد . ولي با توجه به آنچه كه در ابتداي اين قسمت گفته شد لهجه هاي اصلي و اصيل گيلان را همان گيلكي و تالشي تشكيل مي دهند .

رودها و منابع آبي مهم

رودهاي بزرگ و پر آب استان گيلان عبارتند از سفيدرود , آستاراچاي , قره سو , گري چاي , هره دشت , گركانرود , ناو , لمير , شفارود , رود پلنگ دره , رود شاندرمن , توروبارس, شاديران , رودخانه پسيخان , رود شيجان , خمام رود , دسيدم رود , چاك رود , لنگرود , پلرود و شلمان رود . بر روي برخي از اين رودها سد و تأسيسات آبي نظير سد سفيدرود , سد گله ( امام زاده هاشم ) و شبكه آب بر تاريك فومن ساخته شده است . يادآوري مي شود كه بزرگترين درياچه طبيعي جهان يعني درياچه خزر نيز همچون دايه اي مهربان از طرف شمال بر سراسر استان گيلان پنجه افكنده است .

تاريخ استقرار انسان در سواحل درياي خزر (گيلان )

زمان استقرار انسان در سواحل درياي خزر به طور وضوح مشخص نيست . سرزميني كه امروز گيلان ناميده مي شود ، طي قرون متمادي با ساير نقاط سواحل خزر از جمله تپورستان يا طبرستان ، سرزمين آماردها ، رويان و رستم دار داراي حيات مشتركي بوده است .با توجه به حفاريهاي باستان شناسان در يكي از غارهاي سواحل خزر به نام (( هوتو ))، استخوانهاي فسيل نشده انسان هايي را كشف كردند كه مربوط به 75 هزار سال قبل مي باشد و كشفيات بعدي در رحمت آباد گيلان نشان داد كه كرانه هاي خزر در مسير گيلان و مازندران و گرگان ، در دوره اي از مزولتيك (12000 تا 10000 سال پيش از ميلاد ) و نئولتيك ( از 10000 تا 3500 سال قبل از ميلاد ) تا آغاز پيدايش خط ، محل سكونت و استقرار انسانهايي بوده كه به اهلي كردن حيوانات و زراعت مي پرداختند و اندك اندك با فنون كوزه گري و بافندگي آشنايي پيدا كردند . آنچه مسلم است در آغاز هزاره چهارم پيش از ميلاد، گيلان محل استقرار و سكونت انسانهايي بوده كه به كارهاي كشاورزي و دامداري اشتغال داشته اند . محاسبه ميزان رشد سالانه جمعيت در فواصل سرشماريها و در كل دوره 40 ساله مورد بحث، حاكي از پايين بودن آن در مقايسه با ميزان رشد جمعيت كشور از يك طرف و افزايش محسوس آن در فاصله سالهاي 55-65 از طرف ديگر است . اين ميزان در فاصله سالهاي 55-35 با نوسان اندكي، در حدود 1/2 درصد در سال قرار داشته است . در دوره ده ساله 65-55 ،با حدود 30درصد افزايش ،جمعيت نرخ رشد به 7/2 درصد در سال رسيده است .

جاذبه های دیدنی و گردشگری

 

تالاب انزلی

تالاب انزلی در ساحل جنوب غربی دریای خزر در بندر انزلی ، در استان گیلان واقع شده است. ترکیب اکوسیستم های خشکی و دریایی موجب پدیدار شدن زیستگاه هایی می شوند که به آن تالاب یا مرداب می گوییم. تالاب در لغت به مفهوم آبگیر ، استخر و برکه ، به طور کلی محلی است که آب رودخانه ها و چشمه ها یا آب باران در آن جمع شود و راکد بماند و به همین جهت آن را مرداب می گویند. در تالاب انزلی گونه های مختلفی از آبزیان و پرندگان زندگی می کنند ، هم چنین نیلوفر های آبی ( لاله تالابی ) که در این تالاب میروید بسیار معروف است . محدوده آب مرداب انزلی شامل چهار بخش یا حوضچه آبی به شرح زیر است : تالاب ماهروزه که سابقا به نام خلیج کپورچال نامیده می شد در بخش غربی ؛ تالاب سیاه کشیم در جنوب غربی ، تالاب شیجان در بخش شرقی و بخش مرکزی . این چهار بخش از نظر خصوصیات فیزیکوشیمیایی ، مرفولوژیک ، فیتواکولوژی و جغرافیایی دارای تفاوت های چشمگیر بوده و سیستم های متفاوتی را ارایه می نمایند. تالاب بین المللی انزلی از جمله زیباترین مناظر آبی منطقه است. تالاب انزلی محل تخم ریزی آبزیان و پناهگاه و مامن پرندگان بومی و مهاجر است. مرداب انزلی با بیش از ۱۰۰ گونه پرنده ۵۰ گونه ماهی صدها گونه موجودات گیاهی اکوسیستم کم نظیری دارد.در داخل تالاب انزلی جزایر زیبایی وجود دارد و دو شهر زیبای بندرانزلی و آبکنار در ساحل آن قرار دارند. تالاب انزلی از سال ۱۳۵۴ جزو تالاب های بین المللی تحت حفاظت شد و مهمترین منبع تکثیر و تولید ماهیان خاویاری و استخوانی دریای خزر است.

 

جنگل اسالم

اسالم یکی از شهرهای استان گیلان در شمال ایران است. از نقاط دیدنی اسالم می توان به پارک جنگلی گیسوم، جاده اسالم به خلخال و منزل جلال ال احمد و... اشاره کرد. مسیر قدیمی اسالم به خلخال یکی از مسیرهای زیبا و بکر طبیعتگردی و جنگل نوردی است که از سالیان دور مردم خطه شمال از آن برای رفت و آمد به اردبیل استفاده میکردند. مسیر پیاده روی جنگل اسالم حدود 20 ساعت بوده که ترکیبی از کوه نوردی و جنگل نوردی در مسیرهای سنگین و سبک می باشد. در مسیرهای پیاده روی جنگل اسالم امکانات رفاهی خاصی وجود ندارد. در طول مسیر چشمه های آب وجود دارد. برای مسافرت به جنگل اسالم باید به خلخال مسافرت نمود و سپس روستای اندبیل. بعد از روستا چند کیلومتری جاده آسفالت وجود دارد که پس از آن مسیر پیاده روی شروع می شود. مسیر خلخال به سمت اسالم سرپایینی است به همین دلیل اغلب این مسیر انتخاب می شود. در طول مسیر پیاده روی جنگل اسالم، پاکوب وجود دارد اما بدون راهنما قدم گذاشتن به این مسیر کار خطرناکی است. انتهای مسیر جنگل اسالم به نقطه ای بین اسالم و خلخال در جاده آسفالت ختم می شود. جنگل اسالم از دیدگاه گردشگران و جنگل نوردان یکی از مکانهای دیدنی گیلان و یکی از زیباترین مناطق کوهستانی و جنگلی ایران بشمار می آید که همواره دوستداران طبیعت را به سوی خود فرا میخواند.

 

قلعه رودخان

دژ قلعه رودخان یا قلعه حسامی نام قلعه ای تاریخی در ۲۰ کیلومتری جنوب غربی شهر فومن در استان گیلان است. برخی از کارشناسان، ساخت قلعه را در دوران ساسانیان و مقارن با حمله عرب ها به ایران دانسته اند. این قلعه با ۲/۶ هکتار مساحت بر فراز ارتفاعات روستای رودخان قرار دارد. دیوار قلعه ۱۵۰۰ متر طول دارد و در آن ۶۵ برج و بارو قرار گرفته است. فاصله مستقیم قلعه تا شهر ماکلوان ۲۵ کیلومتر و تا ماسوله ۴۵ کیلومتر و تا شفت ۲۰ کیلومتر است. اما از مسیر اصلی و آسفالته مسافت قلعه تا فومن 25 کیلومتر و تا ماکلوان تقریبا 35 کیلومتر و تا ماسوله 60 کیلومتر است. در دوره سلجوقیان این قلعه تجدید بنا شده و از پایگاه های مبارزاتی اسماعیلیان بوده است. بر روی کتیبه سر در ورودی قلعه که اکنون در موزه گنجینه رشت نگهداری می شود٬ درج شده که این قلعه در سال ۹۱۸ تا ۹۲۱ هجری قمری برای سلطان حسام الدین امیردباج بن امیر علاالدین اسحق تجدید بنا شده است. امیر حسام الدین دباج فومنی (مظفرالسلطان)، فرمانروای بیه پس اولین قدرت منطقه ای بود که از اطاعت از صفویان سرپیچی و قلعه رودخان را بازسازی کرد تا از آنجا به مقاومت بپردازد؛ ولی موفقیتی به دست نیاورد و به دربند گریخت و نهایتا دستگیر و در تبریز اعدام شد.

 

ماسوله

شهر ماسوله در جنوب غربی استان گیلان در 20 کیلومتری شهر ماکلوان ، ۳۶ کیلومتری شهر فومن و ۶۰ کیلومتری شهر رشت قرار دارد. محدوده ی مرکزی ماسوله از سه جهت شمال، جنوب و غرب به کوه و از طرف شرق بر دره ای زیبا مشرف است. آب و هوای ماسوله کوهستانی، با تابستانهای خنک و زمستانهای سرد و پر برف است. اطراف ماسوله پوشیده از جنگل و راه اصلی ارتباطی آن، جاده ­ای است که به سمت فومن کشیده شده است. حدود سده هشتم هجری (قرن ۱۴ میلادی) مردمانی از نقاط مختلف سرزمین گسترده ایران به همراه مردمان کهنه ماسوله که در ۶ کیلومتری شمال غرب این شهر واقع است، به نقطه ای که هم اکنون به عنوان شهر ماسوله شناخته شده است کوچ کردند. طی کاوش های انجام شده از محوطه باستانی کهنه ماسوله سفالینه هایی متعلق به قرون پنجم تا هشتم هجری قمری بدست آمده است که دقیق ترین مستندات قابل توجه تاریخی می باشند. در ۱۰ کیلومتری بالاتر از ماسوله جدید، ماسوله قدیم با آثار و بازمانده های انسانی از قبیل سنگ کوره و... در منطقه ای گسترده پراکنده شده است که جز آثار باستانی بشمار می آیند. ماسوله دارای معماری منحصر به فردی است. محوطه جلوی خانه ها و پشت بام ها هر دو به عنوان پیاده رو استفاده می شوند. بافت معماری ماسوله در دوران زندیه شکل گرفته است و خیابان های کوچک و پله های بسیار به هیچ وسیله نقلیه موتوری اجازه ورود نمی دهد. معماری ماسوله در یک جمله توصیف می شود: حیاط ساختمان بالایی پشت بام ساختمان پایینی است. تعداد طبقات ساختمان ها معمولا تا دو طبقه می رسد.

 

شیطان کوه

شیطان کوه کوهی است در شرق شهر لاهیجان، استان گیلان. منطقه ای سرسبز، دیدنی و خوش آب و هوا که در هر چهار فصل سال یکی از دلپذیرترین مناطق گردشگری ایران محسوب شده و تعطیلات و مسافرتی خاطره انگیز را برای شما رقم می زند. شیطان کوه در روزگاران گذشته به شاه نشین کوه معروف بوده که برکه ای به عرض 200 متر و طول 70 متر در جلوی آن قرار داشت که برای ذخیره ی آب برای آبیاری از آن استفاده می شده است. امروزه این برکه به دریاچه ای مصنوعی بدل گشته، با جزیره ای در میان و عمارت زیبا و کوچکی که در جزیره خودنمایی می کند. این دریاچه محل تامین آب آبشاری مصنوعی اما بسیار زیبا و دیدنی است که از دل شیطان کوه می گذرد. همانطور که پیشتر آمد، در گذشته این منطقه به شاه نشین کوه معروف بوده و عده ای معتقدند که نام شیطان کوه، شکل تغییر یافته شاه نشین کوه می باشد. اما در این باره نمی توان با قطعیت نظر داد. با این حال، نام شیطان کوه امروزه آن چنان جا افتاده است که نه تنها ساکنین لاهیجان، بلکه همه ایرانیها با این نام آشنا می باشند. در اطراف شیطان کوه کسبه بسیاری از مشاغل مختلف هستند که نام واحد صنفیشان را از این نام برگرفته اند.

 

داماش

داماش از روستاهای ییلاقی دهستان جیرنده بخش عمارلو، شهرستان رودبار است. این روستا در حدفاصل جاده رشت به تهران، بین لوشان و منجیل جای گرفته است.