نام شهر كاشان در مآخذ اسلامی، ”قاشان“ یا ”قاسان“ ضبط شده و از شهرهای بسیار قدیمی ایران است. به استناد تحقیقات باستان شناسان در تپه های سیلك واقع در 4 كیلومتری غرب كاشان، این ناحیه یكی از نخستین مراكز تمدن و محل سكونت بشر ماقبل تاریخ شناخته شده است. كاشان در زمان ساسانیان منطقه ای آباد بوده است. این شهر در دوره اسلامی نیز یكی از شهرهای مهم و معروف عراق و عجم بود. به استناد جغرافی دانان اسلامی، نام قدیم كاشان ”چهل حصاران“‌ نیز بوده است.
 

در سال 442 هـ . ق طغرل اول سلجوقی برشهرهای بزرگ جبال عجم مسلط شد. در سال 532 هـ .ق ملك سلجوق بن محمد بن ملكشاه با سپاهیان خود به كاشان حمله برد و خرابی های زیادی به بار آورد. درسال 594 هـ .ق یكی دیگر از سرداران سلطان تكش خوارزمشاه به نام میاجق كه حاكم ری بود اینتاج را كشت و برای دست اندازی به فرمانروایی او به كاشان حمله برد وشهر را محاصره كرد، بعد ازمدتی كه نتیجه ای حاصل نشد با مردم كاشان صلح كرد ولی سپاهیانش به روستاهای اطراف كاشان خسارت زیاد وارد كردند

 

جاذبه های دیدنی و گردشگری

 

خانه تاریخی طباطبایی

این خانه که مشتمل بر یک حیاط مرکزی بزرگ (بیرونی) و دو حیاط خلوت (اندرونی) و یک حیاط متعلق به خدمه منزل می باشد؛ طی سال های 1255 تا 1265 به همت مرحوم حاج سید جعفر نطنزی -از تجار معروف فرش در کاشان- در زمینی به مساحت 4730 متر مربع ساخته شده است. معمار این خانه، استاد علی مریم کاشانی (معمار خانه بروجردی ها و سرای امین الدوله) بوده و نقاشی ها گچبری های آن با نظر میرزا ابوالحسن صنیع الملک غفاری کاشانی به انجام رسیده است. قسمت اندرونی خانه شامل اتاق پنج دری ساده در مرکز و دو حیاط در دو طرف آن و دارای سرداب هایی است. حیاط ضلع شمال غربی بزرگتر و تعداد اتاق های آن بیشتر می باشد. سرداب جالب این خانه نیز یکی از دیدنی های آن به حساب می آید. سرداب بزرگی که دارای مشخصات منحصر به فردی بوده و به علل مختلف از جمله وجود بادگیر، سقف ضربی، نوع مصالح به کار رفته در بدنه، دو جداره بودن بدنه، وجود حوضی که قبلا در مرکز سرداب بوده، اختلاف ارتفاع با سطح کوچه، همه و همه باعث شده تا به خصوص در فصل تابستان اختلاف دمای فاحشی با بیرون در آن مشاهده شود. قسمت بیرونی شامل تالار بزرگ (اتاق شاه نشین) در مرکز با نورگیرها و پنجره های مشبک رنگی و پنجره های کناری دو جداره که عمودی باز و بسته می شود. این اتاق دارای تزئینات نقاشی و آیینه کاری و گچ بری های جالب از جمله پنچره های مشبک گچی است. در دو طرف اتاق شاه نشین، اتاق های گوشواره بنا شده است. در جلوی اتاق شاه نشین، ایوانی با آیینه کاری و گچبری های جالب دیده می شود.

 

خانه تاریخی آل یاسین (خانه نظام الدین مجتهد کاشانی، اولین نماینده مردم کاشان در مجلس)

خانه آل یاسین متعلق به مرحوم حاج سید محمد تقی پشت مشهدی است که در زمان محمد شاه قاجار ساخته شده و نهایتا به صورت موروسی در اختیار نظام الدین نجتهد کاشانی (آل یاسین)، اولین نماینده مردم کاشان در مجلس شورای ملی بعد از نهضت مشروطه قرار می گیرد. سیستم مرکزی حوضخانه و حیاط خلوت در عین سادگی از ظرافت و لطافت خاصی برخوردار بوده و بسیار زیبا طراحی گردیده است. بنا به تحقیقات آنوبانینی معمار این خانه مشخص نیست.

 

برج و باروی عهد سلجوقی

در انتهای خیابان علوی، در طرفین خیابان، دو دیوار بلند کاهگلی به چشم می خورد که از بقایای حصار معروف عهد سلجوقی است. این دژ تسخیرناپذیر در اواسط قرن پنجم هجری قمری به همت یکی از رجال نامدار و سخاوتمند، در دولت سلجوقیان به نام خواجه مجدالدین ابوالقاسم کاشانی ساخته شده و بارها جان مردم کاشان را از دست مهاجمین و اشرار نجات داده است. در کنار این دژ، قلعه ای عظیم خودنمایی می کند که به دستور جلال الدین ملک شاه سلجوقی ساخته شده است. این بنای عظیم خشت و گلی، مدت ها از اهالی کاشان حراست نموده و مدتی هم ارگ حکومتی کاشان بوده است.

 

مجموعه خانه تاریخی عباسیان

مجموعه خانه عباسیان در خیابان علوی، محله سلطان امیر احمد واقع شده و در حدود سال 1245 ه. ق. به وسیله پدربزرگ آیت الله علوی ساخته شده است. چند سال بعد، حاج سید محمد ابراهیم علوی بروجردی، پدر آیت الله علوی (تاجر چینی و بلور) این مجموعه را توسعه داد و بعد از فوت او این خانه به فرزندش آیت الله علوی، معروف به آقا سید محمد باغ به ارث می رسد. مجموعه خانه های تاریخی عباسیان به تحقیق و طبق نظر نخبه ترین کارشناسان معماری، جزو برجسته ترین آثار معماری اسلامی و یکی از نامزدهای دریافت جایزه بهترین بناهای مسکونی ایران اسلامی است. این مجموعه مشتمل بر 5 حیاط و گودال باغچه بوده که پس از مرگ مالک اولیه به مرور از هم تفکیک و به صورت 5 باب خانه مستقل از هم درآمد. در سال های اخیر با همت و تلاش مسولان ذیربط 4 باب از 5 باب خانه خریداری و بازسازی شده است.

 

مسجد و مدرسه آقا بزرگ کاشان

بنای مسجد و مدرسه آقابزرگ یكی از باشكوهترین و زیباترین مساجد دوره قاجار در ایران به شمار می آید. این بنا در خیابان فاضل نراقی کاشان واقع شده است. ساختمان این مدرسه با سرمایه شخصی به نام حاج محمد تقی خانبان طی سال های 1250تا1260 هجری قمری جهت استفاده نماز جماعت و درس و بحث داماد خود، ملا مهدی نراقی دوم، برادر ملا احمد نراقی، ملقب به آقابزرگ بنا شده و به این نام معروف شده است. تمامی این بنا از جمله گنبد که جزو بزرگترین گنبدهای آجری است با آجر ساخته شده و تزئینات بکار رفته در این بنا عبارت است از: کاشی کاری، آجرکاری، کتیبه های نفیس گچی و کاشی، مقرنس کاری، خطاطی ثلث و نستعلیق و نقاشی، که نقاشی این مدرسه توسط استاد محمد باقر قمصری صورت گرفته است. کتیبه های خطوط مسجد توسط اساتید برجسته خوشنویس کاشان از جمله: محمد ابراهیم (جد خاندان معارفی)، محمد حسین (جد خاندان ادیب) و بسلمه های طغری توسط سید صادق کاشانی نوشته شده است. این مسجد دارای سردر زیبایی است كه سقف آن با مقرنس های معلق گچی و نقاشی تزئین یافته و دیوارهای جلوخان از كتیبه بالای سردر تا كف تختگاه های طرفین درگاه با كاش های خشتی الوان پوشیده شده است. هیئت اصلی بنا و گنبد و بارگاه با شكوه آن به واسطه عظمت ساختمان و طرح عالی و نقشه بی نظیر به خصوص دقایق و فنون معماری اصیل ایرانی كه در آن بكار برده شده، یكی از بناهای مهم ایرانی اسلامی بشمار می رود .

 

باغ تاریخی فین

این باغ تاریخی با قدمتی در حدود ۱۲۰۰ سال، نمونه یکی از زیباترین باغ های ایرانی است که از چشمه سلیمانیه فین سرچشمه می گیرد. در سال ۱۰۰۰ ه.ق به دستور شاه عباس اول باغی در مکان فعلی ساخته شد. طراحی جوی های آب و فواره های آبی به غیاث الدین جمشید کاشانی منسوب است. در لابلای درختان کهنسال سرو بنای عظیمی قرار دارد که به شتر گلوی شاه عباسی معروف است. بر روی این بنا، کلاه فرنگی بسیار زیبایی قرار دارد که در دوران مشروطه آن را خراب کردند. جشن تاجگذاری شاه عباس دوم در این باغ برگزار شد. در یان باغ حمام بزرگ و کوچک، اتاق شاه نشین و کتابخانه وجود دارد.

 

حمام فین

این حمام در باغ فین کاشان قرار دارد. در قسمت جنوبی باغ فین دو حمام وجود دارد که به حمام بزرگ و حمام کوچک معروف است. حمام کوچک از آثار دوره صفویه و همراه با بنای اولیه باغ فین ساخته شده است. حمام بزرگ در دوران قاجاریه به وسیله فتحعلی شاه ساخته شده است. حمام بزرگ مخصوص امرا و حمام کوچک به خدام تعلق داشته است. در هر یک از حمامها، قسمتهایی شامل ورودی، گرمخانه، آب نما، خزینه، محل نظافت و سربینه (رختکن) به چشم می خورد. کانال هایی جهت تعویض آب خزینه ها و حوضچه ها در کف حمام قرار دارد. دیوار حمام ها، با عایق رطوبتی مخصوص، ماسه، آهک یا ساروج پوشانده شده است. حمام ها دارای دالان ها و راهروهای زیادی است و معماری زیبایی دارد. این حمام قدیمی به خاطر قتل میرزا تقی خان امیرکبیر، صدراعظم ناصرالدین شاه مشهور است.

 

بازار تاریخی کاشان

بازار به عنوان نهادی اقتصادی – اجتماعی در دوره ساسانیان و در شهرهای بازرگانی کشور شکل گرفت و محل خرید و فروش شد. بازار تاریخی کاشان، یکی از مهم ترین آثار تاریخی و دیدنی این شهر است که قدمت آن به دوره سلجوقی باز می گردد. اما دوران اوج و رواج بازار کاشان به زمان صفویه و به ویژه حکومت شاه عباس اول تعلق دارد. این مجموعه تاریخی که از میدان کمال الملک شروع می شود و تا دروازه دولت ادامه می یابد دارای این مکان های تاریخی می باشد بازارچه ها، مسجد و مدرسه، کاروان سراها، تیمچه ها، آب انبارها و حمام خان .

 

خانه قدیمی بروجردی ها

این خانه که محل کنونی اداره میراث فرهنگی و گردشگری کاشان می باشد، در خیابان علوی و روبروی حمام سلطان امیر احمد ساخته شده است. مالک نخست این بنا یکی از تاجران مشهور فرش به نام سید حسن نطنزی است که به دلیل سفرهای فراوان به بروجرد، به بروجردی معروف شده است. معمار این بنای زیبا، استاد علی مریم می باشد. نقاشی ها و گچبری های این خانه نیز زیر نظر صنیع الملک و کمال الملک انجام شده است.

 

مسجد جامع کاشان

مسجد جامع که از قدیمی ترین بناهای تاریخی و مذهبی کاشان می باشد، در محله میدان کهنه خیابان فاضل نراقی و تقریبا در مرکز شهر قرار دارد. بنای اولیه آن مربوط به قبل از اسلام و محل آتشکده ای بوده است که با ظهور اسلام مسلمانان آن را به مسجد تبدیل کردند. این مسجد گنبد و منارهای آجری و بلند دارد که ساخت آن مربوط به سال ۴۶۶ ه.ق می باشد و یکی از مناره های کم نظیر کشور به شمار می آید. شبستان های وسیع تابستانی و زمستانی همراه محراب های گچبری شده و تلفیق آن با کاشی های رنگارنگ، نقش های بدیعی را به وجود آورده و به مسجد جلوه خاصی بخشیده است.

 

بقعه ابو لوء لوء

این بقعه که به فیروز معروف به بابا شجاع الدین تعلق دارد، در شرق کاشان واقع شده است. دارای گنبد مخروطی زیبایی است که با کاشی های فیروزه ای و رنگارنگ پوشیده شده است. این بنا یک بار در سال ۱۲۱۰ ه.ق در زمان حکمرانی حسینقلی خان، برادر فتحعلی شاه قاجار در کاشان و بار دیگر در زمان سلطنت ناصرالدین شاه و به دست محمد حسن خان حاکم کاشان مرمت شد. این بقعه دارای تزئینات و کاشی کاری زیبایی است .

 

کاروانسرای عین الرشید

کاروانسرای عین الرشید، متعلق به دوره صفویه می باشد. مصالح به کار رفته در آن، سنگ برای پی ها، سکوها و آجر برای سقف ها و دیوارها است. سقف کاروانسرا در طول زمان به شدت آسیب دیده و فرو ریخته است. یک چشمه بزرگ آب شیرین، بین کاروانسرا و پست نگهبانی شکارگاه واقع شده که آب آن از طریق جویی به باغ درون حصار کاخ می رفته تا درختان و گلها را سیراب کند. این کاروانسرا جزء اقامتگاه های میان راهی می باشد که به دستور شاه عباس صفوی، ساخته شده است. بنا با نقشه ۴ ایوان، ۴ برج مدور و نیم برج هایی در داخل احداث شده است. در ضلع غربی کاروانسرا، یک یخچال قدیمی نیز دیده می شود. این بنا در فهرست آثار تاریخی به ثبت ملی رسیده است.

 

مناره زین الدین

این بنا، به قرن نهم ه.ق تعلق دارد. طبق اسناد موجود ارتفاع نخست آن ۴۷ متر بوده است، اما به دلیل زلزله در سال ۱۱۹۲ ه.ق خمیده شده و تا سال ۱۳۱۰ ه.ق به همان صورت باقی مانده است. این بنا هم اکنون ۲۳ متر ارتفاع دارد. بانی این بنا، خواجه زین الدین یکی از برادران خواجه عماد الدین محمود بوده است. بنا به شکل استوانه ای با پوشش آجری می باشد که فقط در وسط مناره کاشی کاری با رنگ فیروزه ای به چشم می خورد.